Nauczyciele » Porady metodyczne » Metodyk radzi
Powiększ tekst:
Powiększ tekstPomniejsz tekst

Szkoły gimnazjalne: PROWADZENIE ZAJĘĆ Z ZAKRESU UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY PRZEDMEDYCZNEJ - PORADNIK METODYCZNY DLA NAUCZYCIELI

20.03.2011, kategoria Metodyk-Radzi

Szkoły gimnazjalne: PROWADZENIE ZAJĘĆ Z ZAKRESU UDZIELANIA
PIERWSZEJ POMOCY PRZEDMEDYCZNEJ
- PORADNIK METODYCZNY DLA NAUCZYCIELI



Autor: Ewa Odachowska – psycholog, pedagog



    W sierpniu ubiegłego roku opublikowano rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie przygotowania nauczycieli do prowadzenia zajęć edukacyjnych w zakresie udzielania pierwszej pomocy. Lekcje pierwszej pomocy we wszystkich szkołach - od szkoły podstawowej, poprzez gimnazjalną, aż do liceum – wprowadzono od września 2009 roku w związku z wejściem w życie ustawy o ratownictwie medycznym. Minister określił zakres wiedzy i umiejętności niezbędnych do prowadzenia zajęć edukacyjnych w zakresie udzielania pierwszej pomocy; tryb nabywania wiedzy i umiejętności niezbędnych do prowadzenia zajęć edukacyjnych w zakresie udzielania pierwszej pomocy. Zajęcia mogą prowadzić lekarze i ratownicy medyczni lub nauczyciele po specjalistycznych kursach. Problemem może być jednak sposób nauki oraz zakres tematyczny, który należy dostosować zarówno do wieku dziecka, jak i jego zdolności psychofizycznych.

    Poradnik ten skierowany jest do nauczycieli prowadzących w szkołach zajęcia z zakresu udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej, zarówno dla tych najmłodszych, jak i starszej już młodzieży. Zakres tematyczny obejmuje zatem całościową analizę zarówno możliwości intelektualnych, fizycznych i psychicznych dzieci i młodzieży, stanowi również poradnik metodyczny, w jaki sposób i jakimi metodami posługiwać się przy nauce podstawowych zasad udzielania pomocy osobom poszkodowanym. Podręcznik podzielono na rozdziały uwzględniające zarówno wiek dziecka, jak i jego możliwości absorbowania nowych treści.



SZKOŁY GIMNAZJALNE

Rozwój i możliwości psychofizyczne
    Na etapie szkoły gimnazjalnej mamy do czynienia z wiekiem dorastania. Dojrzewanie obejmuje już nie dzieci, lecz młodzież. W tym okresie najistotniejsze jest zatem przygotowanie tejże młodzieży do podjęcia życia w społeczeństwie ludzi dorosłych. Jest to szczególnie trudny okres rozwojowy i wymaga od wychowawcy wyrozumiałości, życzliwości. Wiek ten można też określić pierwszą fazą wczesnej adolescencji obejmującą znaczny rozwój emocjonalny, dojrzewanie fizyczne związane z uczeniem się odpowiedniej roli płciowej, a także rozwijanie się postaw wobec grup społecznych i instytucji i osiąganie niezależności osobistej. W wieku tym następuje również dalszy rozwój moralności, sumienia, skali wartości ale też uczenie się podejmowania ryzyka i jego konsekwencji. Jest to zatem doskonały czas na wdrażanie właściwych postaw wobec innych, potrzebujących pomocy.

Edukacja w zakresie pierwszej pomocy przedmedycznej
    Edukacja w tym zakresie to działania dydaktyczno-wychowawcze szkoły, mające na celu przygotowanie młodzieży do działania w sytuacjach zagrażających zdrowiu i życiu ludzi. Mając na uwadze fakt, iż każdy, niezależnie od wieku, powinien posiadać wiedzę i umiejętności ratujące ludzkie życie, etap ten wydaje się najlepszy do kształtowania wiedzy już bardziej rozbudowanej. Szkolenie w tej grupie wiekowej obejmuje zatem wykłady oraz ćwiczenia praktyczne z wykorzystaniem fantoma, profesjonalnej torby ratowniczej oraz środków opatrunkowych i przyrządów resuscytacyjnych. Forma warsztatowa sprzyja nauce poprawnego postępowania z poszkodowanym do czasu pojawienia się wyspecjalizowanej służby medycznej.
Cele nauczania:

  • sprawdzenie wiadomości i umiejętności z zakresu udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej i opracowanie na tej podstawie najwłaściwszego toku zajęć, dostosowanego do umiejętności i potrzeb samej młodzieży
  • nauka właściwej reakcji w sytuacjach zagrożenia oraz zetknięciu się z potrzebującymi pomocy.

Pierwsza pomoc – zakres tematyczny
Cele programowe:

  • Zapoznanie z zasadami udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej.
  • Nabycie wiadomości pozwalających skutecznie udzielić pierwszej pomocy w nagłych wypadkach.
  • Nabycie umiejętności praktycznych w zakresie pomocy przedlekarskiej.
  • Zdobycie umiejętności właściwego reagowania w sytuacjach zagrożenia zdrowia i życia.

Proponowane tematy zajęć
TEMAT 1: PODSTAWY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY PRZEDLEKARSKIEJ

CEL OGÓLNY:

  • Poszerzenie wiadomości z zakresu podstaw udzielania pomocy poszkodowanym.
CELE OPERACYJNE:

  • Uczeń rozumie konieczność niesienia pomocy osobie poszkodowanej.
  • Wie, jakie znaczenie ma pierwsza pomoc przedlekarska.
  • Zna pierwsze kroki ratownicze.
  • Potrafi ocenić i zabezpieczyć miejsce zdarzenia.
  • Potrafi ocenić stan poszkodowanego.
  • Zna numery telefonów alarmowych.
  • Potrafi wezwać odpowiednią pomoc i przekazać niezbędne informacje o wypadku.

TEMAT 2: ZABURZENIA PODSTAWOWYCH FUNKCJI ORGANIZMU
CEL OGÓLNY:

  • Nabycie wiadomości na temat podstawowych funkcji organizmu oraz umiejętności praktycznej oceny zaburzeń tych funkcji.

CELE OPERACYJNE:

  • Uczeń potrafi ocenić stan poszkodowanego: sprawdzi stan przytomności, oddychania, tętna itd.
  • Potrafi udrożnić drogi oddechowe i wie, jakie mogą być przyczyny ich niedrożności.
  • Wie, kiedy należy ułożyć poszkodowanego w pozycji bocznej ustalonej.
  • Potrafi ułożyć osobę poszkodowaną w pozycji bocznej ustalonej.
  • Wie, jak postępować z poszkodowanym, u którego istnieje podejrzenie złamań czy urazu kręgosłupa.





TEMAT 3: UTRATA PRZYTOMNOŚCI (REANIMACJA KRĄŻENIOWO-ODDYCHOWA)
CEL OGÓLNY:

  • Nabycie umiejętności rozpoznania oznak utraty przytomności oraz zasad udzielania pomocy w takim przypadku, nauka sztucznego oddychania.
CELE OPERACYJNE:

  • Uczeń wie, czym jest utrata przytomności.
  • Wie, jakie mogą być objawy i przyczyny utraty przytomności.
  • Potrafi dokonać wstępnej oceny stanu poszkodowanego.
  • Wie, na jakie objawy i przedmioty znajdujące się przy poszkodowanym należy zwrócić szczególną uwagę.
  • Potrafi ocenić stan poszkodowanego: zna różne sposoby sprawdzania oznak życiowych.
  • Wie, jakie są przyczyny zaburzeń oddychania i krążenia.
  • Potrafi ułożyć poszkodowanego w odpowiedniej pozycji przed rozpoczęciem resuscytacji.
  • Potrafi ustalić miejsce ucisku na mostek poszkodowanego.
  • Potrafi ułożyć poszkodowanego w odpowiedniej pozycji przed przystąpieniem do sztucznego oddychania.
  • Potrafi wykonać sztuczne oddychanie metodą usta-usta, usta-nos.
  • Wie, ile oddechów i ucisków należy wykonać w ciągu minuty u dorosłego i dzieci i jakie są różnice.
  • Potrafi wykonać sztuczne oddychanie u osoby, u której istnieje podejrzenie urazu kręgosłupa szyjnego.
  • Wie, co jaki czas należy kontrolować czynności życiowe poszkodowanego.
  • Wie, jakie znaczenie ma ułożenie poszkodowanego w pozycji bocznej ustalonej.

TEMAT 4: OPIEKA NAD POSZKODOWANYM DO CZASU PRZYBYCIA POMOCY
CEL OGÓLNY:

  • Poznanie zasad opieki nad poszkodowanym do momentu przyjazdu profesjonalnej pomocy lekarskiej.
CELE OPERACYJNE:
  • Uczeń wie, jak zadbać o bezpieczeństwo swoje i osób, którym udziela pomocy.
  • Zna podstawy udzielania pierwszej pomocy przedlekarskiej.
  • Uczeń potrafi zrozumieć istotność aspektów psychologicznych pomocy poszkodowanemu.
  • Zna podstawowe działania mające na celu wsparcie psychiczne poszkodowanego i zapewnienie mu poczucia bezpieczeństwa.
  • Rozumie konieczność prowadzenia resuscytacji do czasu przybycia pomocy medycznej.
  • Wie, w jakiej pozycji ułożyć nieprzytomnego w przypadku przywrócenia tętna i oddechu.
  • Zna pozostałe rodzaje ułożeń i wie, jakie zastosować w jakich sytuacjach (np. pozycja boczna ustalona, ułożenie na wznak, boku, na wznak z wałkiem pod kolanami, ułożenie przeciwwstrząsowe, ułożenie półsiedzące itp.).

TEMAT 5: ZAGROŻENIA ZWIĄZANE Z WODĄ
CEL GŁÓWNY

  • Zapoznanie z niebezpieczeństwami wynikającymi z niewłaściwego korzystania z akwenów wodnych.
CELE OPERACYJNE:

  • Uczeń zna zasady bezpiecznego korzystania z akwenów wodnych w okresie letnim i zimowym.
  • Wie, jakie niebezpieczeństwa mogą grozić podczas pobytu nad wodą lub na zamarzniętych akwenach.
  • Wie, jakie znaczenie ma umiejętność pływania przy ratowaniu poszkodowanego.
  • Potrafi właściwie zorganizować pomoc i zna zasady zapewniające własne bezpieczeństwo.
  • Zna zasady udzielania pierwszej pomocy w wodzie i po wyciągnięciu na brzeg.

TEMAT 6: KRWOTOKI I RANY
CEL OGÓLNY:

  • Zapoznanie z rodzajami ran, krwotoków i urazów im towarzyszących oraz nabycie umiejętności praktycznych ich opatrywania.
CELE OPERACYJNE:

  • Uczeń zna rodzaje krwotoków i ich konsekwencje.
  • Potrafi tamować krwotoki na kończynach, głowie, tułowiu czy szyi.
  • Zna objawy i sposoby postępowania przy krwotokach wewnętrznych.
  • Zna rodzaje ran i potrafi je rozróżnić.
  • Zna zasady postępowania przy różnego rodzaju zranieniach.
  • Zna sposoby opatrywania ran poszczególnych części ciała.
  • Wie, jakiego rodzaju bandaży użyć w poszczególnych przypadkach i co robić w przypadku ich braku.
  • Wie, jakie są objawy i zna sposób postępowania przy wstrząsie pokrwotocznym.
  • >Wie, w jakiej pozycji ułożyć poszkodowanego i jak zaopatrzyć ranę do czasu przyjazdu profesjonalnej pomocy.

TEMAT 7: URAZY GŁOWY I KRĘGOSŁUPA
CEL OGÓLNY:

  • Zaznajomienie z tematyką urazów głowy i poszczególnych odcinków kręgosłupa.
CELE OPERACYJNE:

  • Uczeń zna objawy i sposób postępowania przy wstrząśnieniu mózgu.
  • Zna objawy i sposoby postępowania przy urazach głowy.
  • Potrafi wykonać opatrunek głowy.
  • Zna objawy urazów poszczególnych odcinków kręgosłupa i sposoby ich sprawdzenia.
  • Zna sposoby postępowania przy urazach kręgosłupa.
  • Zna sposoby ułożenia i potrafi ułożyć poszkodowanego w pozycji odpowiadającej urazom.

TEMAT 8: URAZY KOŚCI I STAWÓW
CEL OGÓLNY:

  • Zapoznanie z rodzajami urazów kości i stawów oraz nabycie umiejętności ich opatrywania.
CELE OPERACYJNE:

  • Uczeń zna rodzaje złamań.
  • Zna objawy i sposoby postępowania przy złamaniach.
  • Potrafi wykonać unieruchomienie złamanej kończyny dolnej i górnej.
  • Potrafi wykonać unieruchomienie w przypadku złamania kości obojczykowej.
  • Wie, jak postępować w przypadku podejrzenia złamania żeber.
  • Wie, przy jakich złamaniach wykonuje się unieruchomienie oraz potrafi je wykonać.
  • Zna rodzaje uszkodzeń stawów i różnice między nimi.
  • Zna objawy i sposoby postępowania przy poszczególnych urazach stawów.
  • Potrafi unieruchomić uszkodzone stawy.
  • Wie, w jaki sposób ułożyć poszkodowanego do czasu przybycia pomocy w zależności od doznanego urazu.

TEMAT 9: URAZY TERMICZNE I CHEMICZNE
CEL OGÓLNY:

  • Zapoznanie z rodzajami urazów termicznych i chemicznych oraz nabycie umiejętności postępowania w takim przypadku.
CELE OPERACYJNE:

  • Uczeń potrafi wymienić objawy charakterystyczne dla poszczególnych stopni oparzeń wywołanych działaniem wysokiej temperatury.
  • Zna sposoby postępowania przy różnego rodzaju oparzeniach.
  • Wie, jakie występują objawy i jaki jest sposób postępowania przy udarze cieplnym i porażeniu słonecznym.
  • Potrafi zdefiniować objawy towarzyszące poszczególnym okresom wychłodzenia organizmu i zna zasady postępowania w takich przypadkach.
  • Potrafi wymienić objawy towarzyszące poszczególnym stopniom odmrożeń i sposoby postępowania.
  • Potrafi bezpiecznie zachować się w miejscu działania prądu i wyładowań atmosferycznych.
  • Potrafi zabezpieczyć miejsce działania prądu i wie, czym należy gasić płonące urządzenia elektryczne (zna zasady przewodnictwa prądu).
  • Potrafi ocenić stan poszkodowanego po porażeniu i podjąć odpowiednie działania.
  • Zna numer telefonu do pogotowia energetycznego.
  • Zna objawy i sposób postępowania przy oparzeniach chemicznych.
  • Potrafi zadbać o bezpieczeństwo swoje i poszkodowanego do czasu przybycia pomocy lekarskiej.

TEMAT 10: CIAŁA OBCE W ORGANIZMIE
CEL OGÓLNY:

  • Zapoznanie się z zasadami postępowania na wypadek znalezienia się ciała obcego w organizmie osoby potrzebującej pomocy.
CELE OPERACYJNE:

  • Uczeń potrafi zdefiniować pojęcia „zachłyśnięcie” i „zadławienie”.
  • Uczeń wie, jakie niebezpieczeństwo grozi w przypadku zachłyśnięcia lub zadławienia.
  • Zna sposoby postępowania przy usuwaniu ciał obcych z przełyku.
  • Potrafi zademonstrować sposoby postępowania przy udrażnianiu dróg oddechowych u małych dzieci i dorosłych (chwyt Heimlicha – patrz przykład).
  • Zna sposoby postępowania przy usuwaniu ciał obcych znajdujących się w skórze, oku, uchu, nosie i przełyku.

TEMAT 11: ZATRUCIA ORGANIZMU
CEL OGÓLNY:

  • Poznanie zasad postępowania w wypadku zatrucia organizmu.
CELE OPERACYJNE:

  • Uczeń zna objawy zatrucia ze strony układu pokarmowego i sposób postępowania w takim przypadku.
  • Zna objawy zatrucia ze strony układu oddechowego i sposób postępowania.
  • Zna objawy zatrucia ze strony układu nerwowego, potrafi je wstępnie ocenić i właściwie zareagować.
  • Wie, jak ocenić objawy zatrucia ujawniające się na skórze i błonach śluzowych i zna sposoby postępowania w takich przypadkach.
  • Zna działanie środków odurzających i niebezpieczeństwa związane z ich zażywaniem.

TEMAT 12: UKĄSZENIA, POGRYZIENIA I UŻĄDLENIA
CEL OGÓLNY:

  • Poznanie sposobów udzielania pierwszej pomocy przedlekarskiej w wypadku ukąszeń, pogryzienia i użądleń.
CELE OPERACYJNE:

  • Uczeń wie, jakiego rodzaju zwierzęta i owady mogą zagrażać człowiekowi.
  • Umie ocenić objawy ukąszeń i użądleń.
  • Zna sposoby postępowania przy użądleniach przez owady (pszczoły, osy, szerszenie itp.).
  • Uczeń zna objawy i sposób postępowania przy ukąszeniu przez żmiję.
  • Zna sposoby postępowania przy ranach zadanych przez zwierzęta.
  • Umie zadbać o bezpieczeństwo swoje i poszkodowanego w przypadkach ukąszeń, użądleń oraz uszkodzeń ciała spowodowanych pogryzieniem przez zwierzęta domowe i dzikie.
  • Wie, w jaki sposób ułożyć poszkodowanego w oczekiwaniu na profesjonalną pomoc.

TEMAT 13: NAGŁE ZASŁABNIĘCIA
CEL OGÓLNY:

  • Poznanie sposobów postępowania w przypadku nagłego zasłabnięcia.
CELE OPERACYJNE:

  • Uczeń zna przyczyny i sposoby postępowania przy omdleniach.
  • Potrafi wymienić charakterystyczne objawy i zna sposób postępowania przy napadzie epilepsji.
  • Wie, kiedy należy zastosować sztuczne oddychanie i jak je wykonać.
  • Zna różnice pomiędzy utratą świadomości a utratą przytomności.
  • Zna objawy ataku serca i wie, jak postępować w takim przypadku.

TEMAT 14: WSTRZĄSY
CEL OGÓLNY:

  • Zapoznanie z tematyką udzielania pierwszej pomocy przy wstrząsie.

CELE OPERACYJNE:

  • Uczeń zna rodzaje wstrząsów.
  • Uczeń wie, jakiego rodzaju sytuacje mogą wywołać wstrząs.
  • Zna postępowanie przy różnego rodzaju wstrząsach.
  • Wie, jakie znaczenie ma psychologiczne postępowanie przy zapobieganiu wstrząsom.
  • Zna sposób ułożenia poszkodowanego w pozycji przeciwwstrząsowej, wie, kiedy nie należy jej stosować.

TEMAT 15: APTECZKA PIERWSZEJ POMOCY
CEL OGÓLNY:

  • Poznanie podstawowego wyposażenia apteczki domowej i samochodowej oraz znaczenia jej posiadania.
CELE OPERACYJNE:

  • Zna wyposażenie apteczki domowej, samochodowej i torby medyczno-sanitarnej.
  • Wie, co powinno znajdować się w poszczególnych apteczkach.
  • Zna przeznaczenie środków znajdujących się w apteczce.
  • Zna zasady przechowywania środków leczniczych i opatrunkowych.
  • Wie, w jaki sposób posługiwać się kocem ratunkowym.

Przykłady przeprowadzenia lekcji
Temat: Rękoczyn Heimlicha – ćwiczenia praktyczne

    Elementy niezbędne do realizacji: plansze poglądowe (ewentualnie slajdy), krzesło.
Czas trwania: 45 min.
    Lekcja ta jest częścią składową tematyki dotyczącej zadławień. Należy zatem wpleść ją w powyższy temat, ewentualnie, w przypadku przeznaczenia większej ilości godzin na realizację tematu, uczynić z niej odrębną lekcję. Uczniowie powinni wiedzieć, kiedy stosować tę technikę, rękoczyn Heimlicha (inaczej: chwyt Heimlicha), jest to bowiem technika pierwszej pomocy stosowana przy zadławieniach. Polega ona na naciśnięciu przepony w celu wypchnięcia przedmiotu znajdującego się w tchawicy zadławionego. Podczas robienia chwytu Heimlicha istnieje możliwość uszkodzenia trzewi jamy brzusznej zatem należy go stosować tylko w wyjątkowych przypadkach, wówczas, gdy wszystkie inne metody zawiodły. W przypadku zadławienia i braku pomocy można zastosować chwyt Heimlicha na sobie - za pomocą np. kantu oparcia krzesła.

    Podczas tej lekcji wprowadzamy 8 zasad niezbędnych do prawidłowego zastosowania tej techniki. Uczniowie ćwiczą każdą czynność.
Zasada 1
    Jeżeli osoba poszkodowana jest przytomna i może oddychać, wówczas zachęcamy ją do kaszlu, aby odkrztusić zalegający w tchawicy przedmiot. Czynność ta powinna zostać wykonana w pozycji pochylonej do przodu (aby odkrztusić ciało obce). W takiej pozycji możemy klepać poszkodowanego po plecach. Nie wolno tego robić w sytuacji, gdy poszkodowany stoi prosto lub znajduje się w pozycji siedzącej.
Zasada 2
    Jeśli osoba stoi lub siedzi, wykonujemy rękoczyn Heimlicha. Stajemy za poszkodowanym, obejmujemy ramionami jego tułów na wysokości nadbrzusza.
Zasada 3
    Pochylamy poszkodowanego do przodu - po to, aby ciało obce wydostało się na zewnątrz, a nie dostało w głąb dróg oddechowych.
Zasada 4
    Zaciskamy jedną rękę w pięść i przykładamy w miejsce pomiędzy pępkiem a wyrostkiem mieczykowatym mostka.
Zasada 5     Pięść chwytamy drugą ręką i szybkim ruchem wgniatamy do siebie i ku górze. W ten sposób powietrze znajdujące się w drogach oddechowych zostaje sprężone, a ciało obce zostaje wypchnięte przez usta na zewnątrz.




Zasada 6
    Jeśli nie uda się za pierwszym razem, to należy powtarzać rękoczyn, aż ciało obce nie wypadnie (jednak nie więcej niż 5 razy). Każdy kolejny uścisk powinien stanowić oddzielny ruch.




Zasada 7
Chwyt Heimlicha na sobie
W przypadku braku pomocy, możemy wykonać chwyt Heimlicha na sobie. W tym celu należy:

  • Przykładamy pięść w miejsce znajdujące się nad pępkiem.
  • Chwytamy pięść drugą ręką, zapierając się na oparciu krzesła (lub innej twardej powierzchni).
  • Wykonujemy pchnięcia pięścią do środka i do góry.

Zasada 8
Chwyt Heimlicha na dziecku (poniżej 1 roku życia)
    Siadamy, a następnie dziecko układamy na kolanach twarzą do dołu. Głowa powinna znajdować się poniżej tułowia. 5 razy uderzamy przegubem ręki w plecy, w okolicę między łopatkami. Następnie odwracamy dziecko na plecy (głowa nadal niżej niż tułów). Za pomocą dwóch palców wykonujemy 5 szybkich ucisków na środku mostka. Powyższe czynności powtarzamy, aż dziecko zacznie oddychać. Wcześniej, oczywiście, zawiadamiamy pomoc.

Zakończenie
    Niniejsza publikacja jest tylko propozycją prowadzenia zajęć i tematyki podejmowanej podczas lekcji przez nauczyciela. To do Państwa należeć będzie cała praca związana z przygotowaniem młodego pokolenia do właściwego zachowania się w momencie zagrożenia życia i zdrowia. Pomocne będą z całą pewnością aspekty psychologiczne i rozwojowe dzieci i młodzieży przedstawione Państwu w poszczególnych rozdziałach. Mam nadzieję, że ułatwią Państwu zarówno wybór tematyki, jak i dostosowanie do niej zajęć praktycznych.




Literatura

  1. Andres J., (2006), Pierwsza pomoc i i resuscytacja krążeniowo-oddechowa. Podręcznik dla studentów, wyd. Polska Rada Resuscytacji.
  2. Bee H. (2004), Psychologia rozwoju człowieka, Poznań.
  3. Brzezińska A. (red.) (2005), Psychologiczne portrety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa, Gdańsk, GWP.
  4. Buchfelder M., Buchfelder A., (2005), Podręcznik pierwszej pomocy. Warszawa PZWL.
  5. Jan Szumiał, Wypadek drogowy - pierwsza pomoc (Poradnik ratownika), wyd. Grupa Image, Warszawa 2010.
  6. Turner J., Helms D. (1999), Rozwój człowieka. s. 449-453, Warszawa, WSiP.
  7. Wadsworth B. J. (1998), Teoria Piageta. Poznawczy i emocjonalny rozwój dziecka, Warszawa, WSiP.
  8. Wypadek drogowy - pierwsza pomoc (7 plansz), wyd. Grupa Image, Warszawa 2010.


Dodaj komentarz
Kod weryfikujcy
Przepisz kod z obrazka:
Twoje imię(*):
Komentarz(*):
 


Wasze komentarze